Reisverslag Kazachstan en Mangistau

We vliegen met de budgetluchtvaartmaatschappij Pegasus naar de luchthaven Sahin Golce in Istanbul, aan de Aziatische kant van de stad. Vervolgens vliegen we 3,5 uur in oostelijke richting en komen we midden in de nacht aan op de Europese luchthaven van Atyrau 😳, die met 22 meter onder zeeniveau de laagst gelegen luchthaven van Europa is. Net als Istanbul ligt deze stad op de grens tussen Europa en Azië. Ons hotel ligt echter in het Aziatische deel van de stad, dat er met zijn neonlichten behoorlijk futuristisch uitziet.

We beginnen met een lunch in een ‘museum’-restaurant. Daar maken we voor het eerst kennis met ‘Tara’ – geroosterde gierst die wordt gebruikt om thee van te zetten, waaraan een royale hoeveelheid melk wordt toegevoegd.

Vervolgens wandelen we door de stad, langs een monument voor de Kazachse versie van de Holodomor (het lijkt erop dat, tegelijkertijd met de hongersnood in Oekraïne, in de jaren dertig ook 2 miljoen Kazachen zijn omgekomen van de honger).

In de middag rijden we naar Sarayshyk, een dorpje ten noorden van de rivier de Oeral met een rijke geschiedenis. Het is een oude nederzetting die in de 13e eeuw, ten tijde van de Gouden Horde, werd gesticht en die dankzij haar strategische ligging aan de Zijderoute al snel uitgroeide tot een belangrijk politiek, commercieel en cultureel centrum. De stad verbond belangrijke regio’s zoals Khwarazm, de Kaukasus en Rusland met elkaar, en diende later, na de herbouw in de 15e eeuw, als residentie van de khans van de Nogai-Horde en als eerste hoofdstad van het Kazachse Khanate. Tegenwoordig staat Sarayshyk bekend om zijn archeologische betekenis, met lopende opgravingen en een staatsmuseum-reservaat voor geschiedenis en cultuur waar artefacten uit het rijke verleden worden tentoongesteld. Na een bezoek aan het nieuwe en het oude museum gaan we naar het huis van Zinat, waar we gezellige gesprekken voeren met haar, Larissa – een vluchtelinge uit Belgorod – en enkele andere gasten. We genieten opnieuw van lokale thee en heerlijke lokale gerechten.
Het huis van Zinat raakte twee jaar geleden gedeeltelijk onder water tijdens de grote overstromingen in dit gebied, en de schade is nog steeds zichtbaar, maar het is prachtig om te zien hoe enthousiast ze is om alles weer op te bouwen. We bezoeken nogmaals de rivier de Oeral, waar het water vandaan kwam ten tijde van de overstroming, en we kunnen ons nauwelijks voorstellen dat het waterpeil toen zoveel hoger stond dan nu.

Vandaag staat helemaal in het teken van een lange, ouderwetse treinreis. Terwijl we door de uitgestrekte steppe reizen, lezen we wat en spelen we een spelletje. Af en toe zien we wat wilde paarden, dan weer een paar kamelen, maar verder is het een eindeloze vlakte – soms bezaaid met struikgewas, soms een kale zandvlakte met hier en daar een zoutmeer. Er is nauwelijks verschil tussen het vertrekstation en het aankomststation; ze zijn allebei dringend aan renovatie toe.

Het weer is echter heel anders als we aankomen; we bevinden ons midden in een zandstorm. Het lijkt precies op stuifsneeuw, zoals ik dat ken van winterse omstandigheden in bepaalde landen, compleet met sneeuwduinen – of, in dit geval, zandduinen.

De hotelbaas is van het ouderwetse, onvriendelijke en ongeïnteresseerde Oost-Europese type – heerlijk

Gelukkig is de storm gaan liggen en worden we ’s morgens vroeg opgehaald door onze chauffeur. In ongeveer tweeënhalf uur rijden we naar Tuzbair, een uitgestrekte zoutvlakte van zo’n 6 km lang.  Als het regent, kan er tijdelijk water op de zoutvlakte blijven staan, waardoor er een soort gigantische spiegel ontstaat. 

De volgende dag rijden we naar Zhygylgan, wat ‘gevallen’ betekent. De kaap is ontstaan door een oude tektonische instorting. Het lijkt echter op een grote caldera.

We rijden verder naar Kapamsay, de volgende kloof en Shapak Tisay het volgende spectaculaire uitkijkpunt. 

Vervolgens rijden we naar Torysh, ook wel bekend als de ‘Vallei van de Ballen’, beroemd om zijn duizenden bijna bolvormige stenen die verspreid liggen over de steppe. Deze opvallende stenen zijn concreties: harde minerale afzettingen die zich in de loop van miljoenen jaren in sedimentair gesteente hebben gevormd. Nadat zachtere lagen waren weggeërodeerd, bleven de bijna perfect ronde rotsen zichtbaar. De bollen variëren in diameter van enkele centimeters tot ongeveer vier meter, en veel ervan vertonen een netwerk van natuurlijke scheuren.

Ten slotte bezoeken we de berg Sherkala en het Akmyshtau-gebergte, maar niet voordat we door Kokola wandelen, een landschap dat doet denken aan Cappadocië, maar dan zonder de toeristen.

Na het ontbijt nadat we de tenten hebben opgebroken volgt een rit van ongeveer vijf uur door de eindeloos uitgestrekte steppe, langs wilde paarden, kamelen en pompinstallaties, komen we aan op het oostelijke Ust-Yurt-plateau. Hier hebben we uitzicht op de Bokty, de vierkante berg van 165 meter hoog, waarvan de bovenste 8 meter – herkenbaar – boven zeeniveau uitstaken toen dit gebied ooit onder water stond. 

Na de lunch rijden we richting Garat Bokty, een berg met een prachtige rode kleurlaag, en ‘Tiramisu’ – zoals ze het noemen – een landschap met vele kleurlagen. 

De dag begint met een autorit van drie uur door de Kazachse steppe. We hebben in een week tijd ongelooflijk veel van de steppe gezien, maar toch is het nog maar een klein deel van de uitgestrekte, grenzeloze steppe van Kazachstan. Tegen de middag bereiken we het Karynzharyk Nationaal Park, waarvoor we via ons reisbureau in Almaty een vergunning hebben weten te bemachtigen.

De laagvlakte strekt zich uit over 2000 vierkante kilometer en reikt bijna tot aan de grens met Turkmenistan. Het biedt adembenemende, buitenaardse landschappen die rechtstreeks uit een sciencefictionfilm lijken te komen. Het laagste punt ligt 75 meter onder zeeniveau. De vijf bergen, met name het trio dat lokaal bekendstaat als de „Drie Broers“, zijn overblijfselen van de oude bodem van de Tethyszee. Hoog boven het zoutmoeras van Kenderli bieden ze een adembenemend uitzicht dat verandert met het weer en het tijdstip van de dag.

We stoppen bij de Onere-bron voor de lunch. Het is een klein, turkoois meer dat een verfrissende oase biedt.

Hoewel we hier in eerste instantie de enigen zijn, lijken reizigers hier toch vrij vaak te komen, en dat laat zijn sporen na. Het is misschien een goed idee om onze reizigers te adviseren de schep te gebruiken – die de chauffeurs altijd bij zich hebben – wanneer ze hun behoefte doen 💡

Vervolgens rijden we naar een plek voor de nacht met een prachtig panoramisch uitzicht.

In Aktau worden we opgehaald door een Turkmeense chauffeur. Zodra we de stad uit zijn, rijdt hij met snelheden tot 150 km per uur richting de Turkmeense grens. Eenmaal bij de grens verloopt het niet zo soepel. Hoewel er minstens dertig mensen aan het ‘werk’ zijn, duurt het bijna drie uur voordat we de grens over zijn. Het lijkt erop dat ze niet al te veel westerse reizigers tegenkomen.

We rijden over een schiereiland dat lijkt op dat tussen Litouwen en Kaliningrad, hier vrijwel kaal, hooguit met laag struikgewas. Tegen de avond uur komen we aan in Turkmenbashi, waar we in ons hotel onze Duitstalige gids ontmoeten. Ze geeft ons wat lokaal geld, en morgen horen we de wisselkoers. We gaan op zoek naar een restaurant en vinden er een bij de haven. Daar zien we een veerboot binnenvaren. Zou dit de zeer onregelmatig varende veerboot uit Bakoe kunnen zijn?

De volgende opchtend beginnen we de rondleiding door Turkmenbashi met een bezoek aan Awaza, het gebied dat door de vorige president is aangewezen voor strandtoerisme. Gewone auto’s zijn daar niet toegestaan. We rijden naar een parkeerplaats waar we moeten overstappen op een taxi. Ik maak van de gelegenheid gebruik om nog één keer in de Kaspische Zee te zwemmen, en we wandelen een stukje langs de strandweg. Het voelt allemaal een beetje kunstmatig en te netjes aan, maar voor mensen die hun reis door Centraal-Azië absoluut willen afsluiten met een paar dagen aan het strand, biedt dit een mooie mogelijkheid.
Terug in Turkmenbashi bezoeken we de bazaar, waar we onder andere zeer grote steuren uit de Kaspische Zee zien. Vóór de onafhankelijkheid heette Turkmenbashi Krasnovodsk, wat ‘rood water’ betekent, vanwege de kleur die de bergen in het water laten glinsteren. De stad heeft een aantal karakteristieke gebouwen uit de jaren dertig, maar voelt verder vrij modern aan, wat zeker ook geldt voor de haven.

Buiten de stad wisselen we van auto en chauffeur. De weg is iets beter dan eergisteren, maar nog steeds behoorlijk hobbelig tot we bij een woestijn aankomen. Het is dan niet veel verder meer naar Gözli Ata, een bedevaartsoord waar we de nacht doorbrengen in yurts.

Gözli Ara was een beroemde soefi-leraar uit de 12e eeuw. Hij bereidde vele volgelingen voor en stichtte hier een soefi-school. Volgens de legende werd hij hier op 112-jarige leeftijd samen met zijn vrouw vermoord door de Mongolen van Genghis Khan. Beide mausolea worden veelvuldig bezocht door pelgrims.

De volgende ochtend rijden we door de halfwoestijn en komen we langs een meloenenplantage, waar – opmerkelijk genoeg zonder irrigatie – maar liefst 15 verschillende soorten meloenen worden geteeld. De ligging in de vallei van de opgedroogde Amur Darya is waarschijnlijk ideaal. De plantage wordt beheerd door maar liefst 80 gezinnen uit de omgeving, een soort moderne kolchoz, in dit geval eerder een succesvol voorbeeld dan het tegenovergestelde. We proeven twee verschillende meloenen.
Vervolgens rijden we door naar Yangykala, de ‘rode bergen’, een landschap van hetzelfde type als in Mangystau uit dezelfde periode toen hier nog een grote zee was. Hier zijn de bergen duidelijker kleiachtig dan in het noorden. Verderop in Yangysuu zijn de bergen weer vrij wit.

Vanuit Yangykala rijden we naar Balkanabad, een middelgrote stad met voornamelijk laagbouw. Daar eten we iets en doen we wat boodschappen voor de treinreis naar Ashgabat. Het is weer zo’n oude trein in Sovjetstijl, en de snelheid past daar ook bij. We leggen in 11 uur minder dan 400 kilometer af. 

In Ashgabat worden we naar ons hotel gebracht en beginnen we een stadstoer door de stad waar ik 21 jaar geleden voor het laatst, maar ook voor het eerst, was.

Eerst bezoeken we een gedenkteken ter herdenking van de oorlog tegen tsaristisch Rusland in 1881, waarin de Turkmenen werden overweldigd. Uiteraard wordt ook de Tweede Wereldoorlog herdacht, en ten slotte de verwoestende aardbeving van 1948, die maar liefst 110.000 levens eiste.

We bezoeken de Russische bazaar, lopen langs een gedenkteken voor het heilige dier, het paard, en na een uur of twee lopen heb ik nog steeds geen enkel herkenningspunt gezien dat ik herken van mijn eerste bezoek. Vervolgens rijden we in onze witte auto – aangezien andere kleuren in de hoofdstad niet zijn toegestaan – verder richting het stadscentrum. De gebouwen komen me bekend voor, maar voorlopig rijden we door naar het Neutraliteitsmonument, het Nationaal Museum, met het op één na grootste geweven tapijt ter wereld (het grootste bevindt zich in het tapijtmuseum dat ik in 2005 heb bezocht) en het Onafhankelijkheidsmonument. Het valt op dat de voormalige president, Saparmurad Nijasov, die zichzelf Turkmenbashi noemde, niet meer zo aanwezig is, terwijl de huidige president, Gurnanguly Berdymichamedov, iets vaker in beeld komt. We rijden ook langs het presidentiële paleis, maar daar mogen we geen foto’s maken. De stad in haar huidige vorm doet me denken aan de stedenbouwkundige plannen voor Ceaucescu’s Boekarest, maar dan in een andere stijl. Hier is het echter vrijwel voltooid.
We rijden vervolgens langs allerlei monumenten en gebouwen: het Grondwetmonument, het reuzenrad en het Zijderoute-monument.

Vervolgens bezoeken we de archeologische opgravingen van Nisa. In de tweede eeuw v.Chr. ontstond hier een Parthische nederzetting, die uitgroeide tot de hoofdstad van het Parthische rijk, totdat deze werd veroverd en verwoest door de Sassaniden die vanuit het zuiden kwamen.

Ten slotte rijden we naar het mausoleum van Turkmenbashi, de vader van alle Turkmenen, die in 2006 overleed. Zijn graf wordt omringd door dat van zijn vader, die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwam, en dat van zijn moeder en broers, die tijdens de aardbeving van 1948 omkwamen. We vinden daar ook het standbeeld van de moeder met haar twee overleden kinderen. Ernaast is een grote moskee gebouwd ter ere van Turkmenbashi.

Af en toe, vooral aan de rand van de stad, rijden we langs oude woonwijken met laagbouw, maar deze zijn niet voorbestemd voor een lang bestaan, aangezien ze plaats moeten maken voor nieuwe hoogbouw.

’s Avonds zijn we uitgenodigd voor een volksdansvoorstelling, waarna onze chauffeur ons meeneemt voor een korte rondrit door de verlichte stad.